ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੂਪ
Punjabi Pechan / National
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ
ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾ
ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ
ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਰਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਸਲਾਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਤਰਾਈ, ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ, ਫ਼ਾਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਰਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਸਲਾਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਤਰਾਈ, ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ, ਫ਼ਾਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅੰਕੜੇ
2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
| ਰਾਜ | ਹਿੰਦੂ () | ਮੁਸਲਮਾਨ () | ਈਸਾਈ () | ਸਿੱਖ () | ਬੁੱਧ/ਹੋਰ () |
| ਪੰਜਾਬ | 38.49 | 1.93 | 1.26 | 57.69 | 0.63 |
| ਹਰਿਆਣਾ | 87.46 | 7.03 | 0.20 | 4.91 | 0.40 |
| ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | 95.17 | 2.18 | 0.18 | 1.16 | 1.31 |
| ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ | 28.44 | 68.31 | 0.28 | 1.87 | 1.10 |
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਬਹੁਸੰਖਿਅਕ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਹੁਸੰਖਿਅਕ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਹੁਮਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 2019 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣੇ, ਇਸ ਲਈ 2011 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੇਦਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ਾਕਤ, ਨਾਥ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਖੰਡਰ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜ "ਦੇਵ ਭੂਮੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੇਦਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ਾਕਤ, ਨਾਥ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਖੰਡਰ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜ "ਦੇਵ ਭੂਮੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 30 ਲੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤ੍ਰਿਭਾਜਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਹਰਿਆਣਾ (87.46) ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (95.17) ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਬਹੁਮਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 38.49 ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਸੰਖਿਅਕ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। 1699 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮਾਧੋ ਸੋਧੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। 1699 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮਾਧੋ ਸੋਧੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1799-1839) ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸਿੱਖ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 57.69 ਹੈ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਹਰਿਆਣਾ (4.91), ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (1.16) ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ (1.87) ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਸਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ) ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸਲਾਮ
ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲ ਤੋਂ ਵਪਾਰ, ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਪਰਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦੌਰ ਰਾਹੀਂ ਵਧਿਆ। ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਮੀਠਾ ਨਾਮਕ ਮੁਸਲਿਮ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਨੇ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਵਸੇਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲ ਤੋਂ ਵਪਾਰ, ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਪਰਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦੌਰ ਰਾਹੀਂ ਵਧਿਆ। ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਮੀਠਾ ਨਾਮਕ ਮੁਸਲਿਮ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਨੇ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਵਸੇਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ।
1947 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਵੰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਬਾਦੀ 68.31 ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਬਾਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੁੰਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਆ ਦੋਵੇਂ ਫਿਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 1941 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ 72.41 ਆਬਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ (7.03) ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਂਦਰ ਦੱਖਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਮੇਵਾਤ ਖੇਤਰ (ਨੂਹ) ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬੁੱਧ ਧਰਮ
ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਗਭਗ 5ਵੀਂ–6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੌਰਿਆ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ (ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਧਰਮ ਇਸ ਖੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ। ਗਾਂਧਾਰ ਕਲਾ ਦੇ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਠਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਨੇ 629-644 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬੁੱਧ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਰਜਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।
ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਗਭਗ 5ਵੀਂ–6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੌਰਿਆ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ (ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਧਰਮ ਇਸ ਖੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ। ਗਾਂਧਾਰ ਕਲਾ ਦੇ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਠਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਨੇ 629-644 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬੁੱਧ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਰਜਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।
ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਾਹੌਲ-ਸਪੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਨੌਰ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜੈਨ ਧਰਮ
ਜੈਨ ਧਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਆਬਾਦੀ ਸੰਖਿਆਵਾਰ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਨੇ ਵਪਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਜੈਨ ਧਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਆਬਾਦੀ ਸੰਖਿਆਵਾਰ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਨੇ ਵਪਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਈਸਾਈ ਧਰਮ
ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਚਰਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਿਆ। ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1800 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਿਆ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਘੜੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਚਰਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਿਆ। ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1800 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਿਆ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਘੜੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਆਬਾਦੀ ਸਿਰਫ 1.26 ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ 2023-24 ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3.5 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ 948 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚ ਅਤੇ 75,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਸਟਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਰਾਜ-ਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ
ਪੰਜਾਬ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਦਕਾ ਇਸ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (57.69) ਰਾਜ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (38.49) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਦਕਾ ਇਸ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (57.69) ਰਾਜ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (38.49) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਹਰਿਆਣਾ
ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਖੇਤਰ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (87.46) ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹੈ। 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਸਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ (4.91) ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੂਹ (ਮੇਵਾਤ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ (7.03) ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।
ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਖੇਤਰ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (87.46) ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹੈ। 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਸਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ (4.91) ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੂਹ (ਮੇਵਾਤ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ (7.03) ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਇਹ ਰਾਜ "ਦੇਵ ਭੂਮੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (95 ਤੋਂ ਵੱਧ) ਦੀ ਭਾਰੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਲਾਹੌਲ-ਸਪੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਨੌਰ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ।
ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਇਹ ਰਾਜ "ਦੇਵ ਭੂਮੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (95 ਤੋਂ ਵੱਧ) ਦੀ ਭਾਰੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਲਾਹੌਲ-ਸਪੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਨੌਰ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ।
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ
ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮ (ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ~68.31) ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (~65) ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ (~2) ਵੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੱਦਾਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮ (ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ~68.31) ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (~65) ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ (~2) ਵੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੱਦਾਖ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ, ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ, ਸਥਾਪਤਕਲਾ, ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਚਰਚਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮੱਠਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਤੱਕ ਹਰ ਧਰਮ ਦੀ ਛਾਪ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤਿਉਹਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਇਸ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ, ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ, ਸਥਾਪਤਕਲਾ, ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਚਰਚਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮੱਠਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਤੱਕ ਹਰ ਧਰਮ ਦੀ ਛਾਪ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤਿਉਹਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਇਸ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਰਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ 1966 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਰਾਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰ ਰਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ 1966 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਰਾਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
The religious fabric of north india historical evolution and changing demographic patterns
